Sırbistan’da Masonluğun Gelişimi

18. yüzyılın sonları

Belgrad’da mason locasının kuruluşuna dair ilk dolaylı izler, 18. yüzyılın sonlarına ait bazı yazarların anılarında yer almaktadır. 

Doğrudan arşiv belgeleri bulunmamakla birlikte, o yüzyılın sonuna doğru Belgrad’da muhtemelen Türkçe olarak faaliyet gösteren bir loca (atölye) olduğu bilinmektedir. Bu locanın üyeleri arasında, o dönemdeki Belgrad Paşalığı’nın veziri Hacı Mustafa Paşa, Metropolit Metodije, Sırp devrimci lider Janko Katić, tüccar Petar Ičko ve Yunan şair ve vatansever Rigas Feraios da bulunuyordu. 

Bu locada Sırplar ve Türkler arasındaki ilişki, çağdaşlarının Hacı Mustafa Paşa’yı “Sırp Annesi” olarak adlandırmasıyla güzel bir şekilde yansıtılmaktadır.

1801.

Petar Ičko ve Metropolit Stratimirović

1801 yılında Sultan’a karşı ayaklanan Türk dahiler Belgrad Paşalığı’nda iktidarı ele geçirdi ve Hacı Mustafa Paşa’yı öldürdüler. 

Petar Ičko, Paşa’nın ölümünün intikamını almak ve Sırp halkının özgürlüğü için mücadeleyi örgütlemek amacıyla, o dönemde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırları içinde bulunan Zemun’a geçti. Bu amaçla, başta mason kardeşi Metropolit Stratimirović olmak üzere mason dostlarından yardım istedi; Stratimirović, bir mason olarak ona Belgrad Paşalığı’ndaki Hristiyan meselesinin çözümü için diplomatik destek sağladı.

1803.

Aleksa Nenadović ve Janko Katić

Petar Ičko ayrıca mason olan Aleksa Nenadović ve Janko Katić ile, mason olmayan Karađorđe Petrović ile bağlantı kurarak Paşalıkta silahlı bir isyan örgütlemeye girişti. Dahiler bu isyan hazırlıklarından haberdar oldu ve 1803 yılında Aleksa Nenadović’in kardeşinin öldürüldüğü bir misilleme başlattılar.

Ancak bu şiddet, Türkler’e karşı verilen mücadeleyi daha da körükledi ve bazı tarihçilerin “Sırp Devrimi” olarak adlandırdığı 1804 isyanına yol açtı. Petar Ičko, masonluk bağlantıları sayesinde olağanüstü bir müzakereci rolü üstlendi ve isyanın lideri Karađorđe tarafından özgür Belgrad’ın ilk belediye başkanı olarak atandı.

1848.

Dositej Obradović

Dositej Obradović de Sırp halkının refahı ve özgürlüğü yolunda önemli bir rol oynadı ve büyük olasılıkla Trieste’de masonluğa kabul edildi. Aşırı derecede kilise karşıtı olmasına rağmen, Dositej Obradović Sremski Karlovci’de Metropolit Stratimirović tarafından büyük bir saygıyla karşılandı

1813 yılında isyan bastırıldı ve masonluk faaliyetleri 19. yüzyılın ortalarına kadar duraklama dönemine girdi. 1848 civarında, Belgrad kalesinde hem Türk hem de Sırp üyelerin bulunduğu başka bir loca faaliyete geçti. Bu atölyenin adı “Ali Koç” idi ve üyeleri arasında şair Simo Milutinović Sarajlija da yer alıyordu.

Prens Mihailo Obrenović

1876.  ilk Sırp locası, “Balkanların Işığı”

Bazı tarihçiler, özellikle masonluk tarihçileri, Prens Mihailo Obrenović’in bir mason olduğunu ileri sürmektedir. Prens, Sırbistan’dan sürgün edildiği dönemde Garibaldi ve Mazzini ile yakın ilişkiler kurdu; bu kişiler de masondu. İlk tamamen Sırp localarının kuruluşunun, doğrudan İtalyan masonların etkisiyle gerçekleşmiş olması bu iddiayı daha da güçlendirmektedir.

1875 yılında Bosna-Hersek’teki Sırp isyanı sırasında, Luka Vukalović’in sekreteri Mićo Ljubibratić, kardeşler Jovan ve Mihailo Zega gibi liderler, İtalyan Garibaldiciler (özellikle Risorgimento hareketinin öncüsü Giuseppe Mazzini) etkisiyle masonluğa kabul edildiler.

1876 Sırp-Türk Savaşı sırasında, ismi belgelerde geçmeyen bir askeri loca Belgrad’da faaliyet gösterdi ve aynı yıl, aralarında İtalyan gönüllülerin de bulunduğu kişilerin ayrılmasıyla birlikte ilk Sırp locası “Balkanların Işığı” kuruldu. Bu loca, İtalya Büyük Doğusu’nun koruması altında çalıştı ve kurucuları arasında Belgrad’daki İtalyan konsolosu Luigi Joanini ve hem gönüllü hem de askeri locanın komutanı olan Ićilo de la Bona bulunuyordu. Garibaldi’nin kişisel dostu Mićo Ljubibratić ve Zega kardeşler bu locanın üyeleri arasındaydı.

Dr. Laza Paçu

1883. “Birlik, Emek ve Süreklilik” locası

Yine İtalya Büyük Doğusu’nun korumasında 1881 yılında kurulan “Sırp Kooperatifi” locası yalnızca iki yıl faaliyet gösterdi. Üyeleri arasında o dönem sadece bir doktor olan, ancak iki on yıl sonra başarılı bir maliye bakanı haline gelen Dr. Laza Paču da vardı.

1883 yılında, Timok İsyanı ve siyasi çalkantılar nedeniyle hem bu loca hem de “Balkanların Işığı” locası faaliyetine ara verdi. Ancak aynı yıl, yine İtalya Büyük Doğusu’nun etkisiyle, “Birlik, Çalışma ve Kalıcılık” locası kuruldu. Bu loca, önceki iki locanın eski üyelerinden oluşuyordu.

1890.

“Kardeşlik” locas

besteci Stevan Mokranjac ve Đorđe Milovanović

İtalya Büyük Doğusu’nun desteğinden memnun olmayan bazı “Birlik, Çalışma ve Kalıcılık” üyeleri, 1890 yılında Macaristan Sembolik Büyük Locası’nın koruması altında “Kardeşlik” locasını kurdu.

Kurucular arasında henüz masonluğa kabul edilmemiş, ancak Peşte’de olağanüstü bir prosedürle alınmış olan Büyük Okul’dan Profesör Andra Đorđević, sanayici Đorđe Vajfert, avukat Tihomir Đorđević ve besteci Stevan Mokranjac da bulunuyordu. Daha önce “Birlik, Çalışma ve Kalıcılık” locasında bulunan diğer kurucular Đorđe Milovanović, Svetomir Nikolajević ve Max Antonijević’ti.

1892 yılında, Niš’te “Nemanja” locasının kurulması, “Kardeşlik” locası aracılığıyla gerçekleştirilmiş olup, birkaç kardeşin hızlı bir şekilde yükseltilmesi ve düzenli olarak serbest bırakılması sonucu oluşturulmuştur. Niš locası da Macaristan Sembolik Büyük Locası’nın koruması altında faaliyet göstermiştir.

Majesteleri Kral I. Petar Karađorđević

19. yüzyılın sonları

1903 Mayıs Darbesi, yani Kralı Aleksandar Obrenović ve eşi Draga Mašin’in öldürülmesi, hala masonların bu olaydaki rolüne dair tarihsel şüpheler doğurmaktadır. Dragutin Dimitrijević Apis’in herhangi bir mason locasına üye olduğuna dair güvenilir bir kanıt bulunmasa da, özellikle Alman istihbarat servisleri, II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar onun masonlukla bağlantısını ispatlamaya çalıştı.

Kesin olarak söylenebilecek şey, gelecekteki Kral I. Petar Karađorđević’in Fransa’daki ikameti sırasında Petar Mrkonjić adıyla masonluğa kabul edildiğidir; bu adı 1875’teki Hersek Ayaklanması’nda da kullanmıştır. Taç teklifine dair temas, onun okul arkadaşı, sanayici ve “Kardeşlik” locası üyesi Nikola Haži Toma aracılığıyla gerçekleşmiş, Đorđe Vajfert ise darbede hayatını kaybeden komplocuların ailelerine elli bin dinarlık bir bağışta bulunmuştur. Ayrıca “Kardeşlik” locasından dört üye daha bu komploya katılmış, ancak eldeki verilere göre bireysel olarak, dönemin Sırbistan’ındaki sosyo-politik durumdan rahatsız olan kişiler olarak hareket etmişlerdir.

1904.

Milovan Milovanović

Obrenović hanedanına mensup kralın öldürülmesine Avrupa kamuoyu, özellikle de Londra’daki saray ve İngiliz siyaset çevreleri, Sırbistan’daki yeni yönetime karşı son derece olumsuz bir tepki göstermiştir.

İngiliz sarayının bu tutumunun yumuşatılmasında, İtalya’da masonluğa kabul edilmiş olan ve İtalyan masonlarla güçlü bağlantıları bulunan Roma’daki Sırbistan temsilcisi Milovan Milovanović önemli bir rol oynamıştır.

1904 ve ertesi yıl boyunca Avrupa kamuoyunun Sırbistan’a yönelik tutumu giderek yumuşamış, ilişkiler normalleşmiştir.

Bağımsızlık

1908. İlhak krizi

Sırbistan’daki masonların tam bağımsızlığa doğru atmış oldukları en kritik adımlardan biri, Avusturya-Macaristan’ın 1906’dan beri Bosna-Hersek’i ilhak etmeyi planladığı dönemde, yani sözde İlhak Krizi sırasında, Macaristan Sembolik Büyük Locası’nın tavrı olmuştur. 

Roma’da görev yapmış ve o dönemde Sırbistan dışişleri bakanı olan Milovan Milovanović, masonluk aracılığıyla 1908 başlarında bu planlardan haberdar olmuş ve Sırp masonlar, ilhak kararının ilan edileceği tarihi Sırp hükümetine bildirmiştir. Ancak Belgrad hükümeti bu bilgiyi ciddiye almamıştır. Genç Türk Devrimi ve Bosna’daki Osmanlı otoritesinin zayıflaması, Viyana’nın Bosna-Hersek’te demokratikleşmeye veya seçimlere izin vermemesi gerektiğine ikna olmasına neden olmuştur, zira nüfusun çoğunluğunu oluşturan Sırplar, kesinlikle anavatana katılım yönünde oy kullanacaklardı.

7 Ekim 1908’de Belgrad adeta intihar eğilimindeydi; halk çıplak ellerle bile olsa Avusturya’ya karşı direnişe hazırdı.  Bu kritik anda, ulusal ideallerle harekete geçen Sırp masonlar, ilk olarak himayesinde tek aktif loca olan “Kardeşlik” locasının faaliyet gösterdiği Macaristan Sembolik Büyük Locası’ndan yardım istemiştir. Ancak bu yardım, meselenin siyasi olduğu ve masonik ilkelerle çeliştiği gerekçesiyle reddedilmiştir.

10 Ekim 1908

“Kardeşlik” locasının sonuçları

Bu tutuma yanıt olarak, 10 Ekim 1908 tarihli “Kardeşlik” locasının oturumunda şu kararlar alınmıştır:

*“Kardeşlik” locası, Macaristan Sembolik Büyük Locası’nın himayesinden tamamen ayrılacaktır.
*“Kardeşlik” locası, Sırbistan’daki bağımsız bir masonik atölye olarak ilan edilecektir.
*Bu beyan tüm dünya büyük masonik merkezlerine bildirilecektir.
*Atölye, her yönde bağımsız olarak ve derhal faaliyet gösterecektir.
*Almanya’daki bağımsız localarla temas kurulacak ve idari tavsiyeleri istenecektir.

“Birlik” locası ve “Šumadija” locası

1909./1910.

Macaristan Sembolik Büyük Locası ile bu radikal kopuş, 1909 yılında Fransa Büyük Doğusu’nun himayesinde kurulan “Birlik” locasının doğuşuna da zemin hazırlamıştır. “Kardeşlik” locasından ayrılan bazı üyeler bu locayı kurmuş ve o dönem Belgrad’daki Fransız elçisi Léon Deko büyük bir coşkuyla bu locaya katılmıştır. Yeni locanın çalışmalarında en aktif isim, onun Üstat’ı Vasa Jovanović olmuştur.

 “Kardeşlik” locası, yeni locanın çalışmalarına tam destek vermiş, bu locadan daha sonra birçok sivil üye, daha çok “Kara El” olarak bilinen “Birlik ya da Ölüm” örgütüne katılmıştır.  “Kardeşlik” locası, 1910 Nisan ayında kurulan ve 7 Temmuz’da resmi olarak kutsanan “Šumadija” locasının da ana locası olmuştur. O dönemde “Šumadija” locası Hamburg Büyük Locası’nın himayesindeydi; ancak “Kardeşlik” ile yakın işbirliği ve eşgüdüm içinde çalışmıştır.

“Kardeşlik”, hiçbir büyük locanın koruması altında olmayan tek loca olmasına rağmen, Romanya Büyük Locası’nın desteğiyle bağımsız ilan edilmişti. Bu iki locanın ortak çalışmaları, planlamaları ve dayanışması, Sırp masonlarının uluslararası masonlukla ve çağın çalkantılı sosyo-politik koşullarıyla olan özgün ilişkisini ortaya koymuştur.

İskoç Ritindeki Bölüm Derecesi

Mart 1909

Daha önce belirtildiği gibi, “Kardeşlik” locası yurtdışındaki hiçbir büyük locanın koruması altında değildi ve o dönemde Sırbistan’da masonluğun üst düzey bir otoritesi mevcut değildi. Ancak 1908 Ekim’inde alınan ayrılma kararının ardından, “Kardeşlik”te toplanan kardeşler, bağımsız çalışma için gerekli tüm adımları atmaya başlamışlardır.

Bu kapsamda, 1909 yılında Romanya Büyük Locası’nın himayesinde, Şkotalı Riti yüksek derecelerine dair Kapitüler bir örgüt kurulmuş ve “Kardeşlik”ten bazı üyeler Romanya Yüksek Konseyi’nden bu dereceleri almıştır. “Kapitüler” Mart ayında, “Birlik” locası ise Şubat’ta kurulduğundan, Sırp masonların, en az üç loca oluşturarak, Jovanović sisteminin tam bağımsızlığını ve Sırbistan’ın kendi Büyük Locasını kurmayı hedeflediği açıktır.

Sırbistan Yüksek Konseyi

1911.

Balkan Savaşları öncesinde dikkat çeken bir diğer husus, yalnızca Romanya Yüksek Konseyi’nin değil, 1910 yılında Osmanlı Büyük Doğusu’nun da Sırp masonlara tam bağımsızlık yolunda yardım teklif etmiş olmasıdır.

Ancak 1911 yılı başlarında, Sırp masonlar, bu nihai bağımsızlığı sağlayacak en üst masonik otoritenin Yunanistan Yüksek Konseyi olmasına karar vermişlerdir. O dönemde Sırbistan’da üç loca faaliyet göstermekteydi – “Kardeşlik”, “Birlik” ve “Šumadija” – ancak “Birlik” locasının Fransa Büyük Doğusu ile olan güçlü bağlantısı, Sırp masonları “Birlik, Çalışma ve Kalıcılık” locasının faaliyetlerini yeniden canlandırmaya teşvik etti.

Bu adım, 1912 yılı Şubat ayının ortasında, locanın 1883 yılında kurulduğu İtalya Büyük Doğusu’nun tam onayıyla atıldı. İtalyan mason otoritesi, locanın Sırbistan Yüksek Konseyi’nin himayesine girmesine tamamen onay vererek, yeniden faaliyete geçmesini sağladı.

B∴Ü∴ Kardeş Đorđe Vajfert

10 Mayıs 1912
En Kudretli Egemen Büyük Komutan

Sonunda, 9 Mayıs 1912’de, Yunanistan Yüksek Konseyi’nin özel temsilcisi Kardeş Cefalas, masonik yetkisine dayanarak, Đorđe Vajfert, Svetomir Nikolajević, Jovan Aleksić, Milutin Perišić, Dimitrije Janković, Petar Šrepalović, Manojlo Klidis, Petar Pačić, Dimitrije Mijalković ve Pavle Horstig’i 33. dereceye yükseltti. Aynı gün, “Kardeşlik” ve “Šumadija” localarının ortak oturumunda, daha önce bağımsız olarak faaliyet gösteren “Kardeşlik” locasının artık Sırbistan Yüksek Konseyi’nin himayesi altında çalışmasına ve “Šumadija” locasının Hamburg Büyük Locası’nın himayesinden ayrılarak aynı şekilde Sırp Yüksek Konseyi’ne katılmasına karar verildi.

Ertesi gün, yeni kurulan Yüksek Konsey’in ikinci tören oturumunda, Sırbistan Yüksek Konseyi’nin kurulmasına dair Yunan patenti okundu ve Đorđe Vajfert, Sırbistan Yüksek Konseyi’nin en yüce Egemen Büyük Komutanı ve Büyük Üstadı olarak seçildi. 11 Mayıs’ta yapılan üçüncü tören toplantısında diğer Büyük Görevliler de seçildi.

Washington, Ekim 1912

Sırp masonlarının bağımsızlığının nihai tanınması

Sırp masonlarının, Eski ve Kabul Edilmiş İskoç Riti’ni kabul ettikten sonraki bağımsızlıklarının nihai tanınması, 1912 yılının Ekim ayında Washington’da düzenlenen ve ABD Güney Yargı Bölgesi Yüksek Konseyi’nin ev sahipliği yaptığı İskoç Riti Yüksek Konseyleri Uluslararası Konferansı’nda gerçekleşti.

Bu andan itibaren, Fransa Büyük Doğusu’nun himayesinde kalmaya devam eden “Birlik” locası hariç, tüm Sırbistan’daki localar Sırbistan Yüksek Konseyi’nin himayesinde faaliyet gösterdi.

Balkan ve I. Dünya Savaşlarının başlaması, masonların öncelikle devlete olan yükümlülüklerine yönelmesine neden oldu ve 1918 yılına kadar örgütlü masonik faaliyetler kademeli olarak durduruldu.

9 Haziran 1919

 Sırp, Hırvat ve Slovenlerin Büyük Locası – “Yugoslavya”

Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı’nın kurulması, Sırbistan ile eski Avusturya-Macaristan topraklarındaki masonluğun yeniden örgütlenmesini gerektirdi. 9 Haziran 1919’da Zagreb’de, tüm Sırp, Hırvat ve Sloven localarının katılımıyla olağanüstü bir genel kurul toplandı. Hem Sırbistan Yüksek Konseyi’ne bağlı localar hem de Macaristan Büyük Sembolik Locası’na bağlı localar yetkili makamların iznini aldıklarından, bu atölyeler “Yugoslavya” adıyla Sırplar, Hırvatlar ve Slovenlerden oluşan Büyük Loca’nın kurulduğunu ilan ettiler. Merkezi Belgrad oldu.

İlk Büyük Üstat, Merkez Bankası Müdürü Đorđe Vajfert idi; yardımcıları ise Zagreb’den Dr. Adolf Mihalić ve Belgrad’dan Profesör Sveta Stojković oldu. Tarihi kaynaklara göre, “Yugoslavya” Büyük Locası’nın kuruluşunda yaklaşık 300 üyesi vardı.

Belgrad, 1926

Uluslararası Masonluk Kongresi

1926 yılında, Büyük Loca “Yugoslavya”, “Barışın İşareti Altında” adlı Uluslararası Masonik Kongre’ye Belgrad’da ev sahipliği yaptı. Uluslararası Masonik Birlik himayesinde düzenlenen bu kongreye, 15 Avrupa ülkesinden 20 ulusal yargıdan 56 temsilci ve 2 denizaşırı yargıdan temsilciler katıldı.

İki dünya savaşı arasında Yugoslavya’daki masonluk, dini fark gözetmeksizin tüm sosyal sınıflardan elit üyelerden oluşuyordu. Ortodoks rahipler, Katolik papazlar ve hahamlar masonluk üyeleri arasında yer alıyordu.

Birçok hayır kurumu kuruldu: Belgrad’da, güney Sırbistan’dan çocuklar için bir yetimhane ve eğitim merkezi olan “Sveti Sava Gesellschaft” kuruldu. “Kral Dečanski” adlı işitme engelli çocuklar için bir tesis açıldı. Savaş gazileri ve çocuklar için “Sveti Đorđe” vakfı kuruldu. Zemun’da görme engelliler için bir yurt ve gençler için bir eğitim merkezi kuruldu. “Yaşam Ekmeği” adlı bir işsizlik yardım programı düzenlendi. Dilencilik, verem ve benzeri sosyal sorunlarla mücadele için birlikler oluşturuldu.

Kendiliğinden uyku durumuna geçiş

22 Haziran 1940

1930’ların ortalarında, yirmiden fazla locada yaklaşık bin mason aktifti. Felsefi etkinliklerin ötesinde, tarihsel, ekonomik, sosyal ve toplumsal meselelerin incelendiği çalışmalar yapıldı.

Ancak Nazi Almanyası’nın Yugoslavya üzerindeki baskısı o kadar büyüktü ki, masonlar Yugoslav yetkililerin masonluğu yasaklayıp dağıtacağı sonucuna vardı.

Yeni bir küresel çatışmanın kaçınılmazlığını fark eden ve yönetimin masonlara nasıl yaklaşacağını öngören “Yugoslavya” Büyük Locası, 22 Haziran 1940’ta, yani II. Dünya Savaşı başlamadan hemen önce, masonik terimlerle “kendi kendini uykuya alma” (auto-suspension) kararı aldı.

“Yugoslavya” Büyük Locasının yeniden faaliyete geçirilmesi”

23 Haziran 1990.

1980’lerin sonundaki büyük toplumsal değişimlerle birlikte, eski Yugoslavya’da masonluk da yeniden canlandı. 23 Haziran 1990’da, “Yugoslavya” Büyük Locası yeniden faaliyete geçti. O tarihten itibaren Sırbistan’daki kardeşler birkaç sütun halinde Işığa doğru yürümektedir.

Sırbistan Geleneksel Büyük Mason Locası’nın orijinal Kardeşliği dışında, Sırbistan’daki masonlar aynı zamanda dostane Büyük Sırbistan Locası, Büyük Mason Locası, Ulusal Büyük Sırbistan Locası, Egemen Büyük Sırbistan Locası, Düzenli Büyük Sırbistan Locası, Fransa Büyük Doğusu’nun Sırbistan’daki kolu ve “Afam” Büyük Locası koruması altında organize bir şekilde toplanmakta ve faaliyet göstermektedir.